Από την Οδύσσεια του Ομήρου μαθαίνουμε ότι τα δύο αδέλφια Αμφίων και Ζήθος, ήταν οι ιδρυτές της Θήβας και αυτοί έκτισαν τα μεγάλα τείχη στην πόλη, αλλά σύμφωνα  με τον Απολλόδωρο  και άλλους, ήταν ο Κάδμος, του οποίου την αδελφή Ευρώπη απήγαγε ο Δίας, μεταμφιεσμένος ως ταύρος, από την Αίγυπτο στην Κρήτη, όπου και γέννησε τα τρία παιδιά της, Μίνωα, Ραδάμανθο και Σαρπέδων.

Ύστερα από την αρπαγή της Ευρώπης, ο πατέρας της Αγήνορας, (ή Ωγυγός)  βασιλιάς της Τύρου ή της Σιδώνας, έστειλε τα αδέλφια της Κάδμο, Κίλικα, Φοίνικα να αναζητήσουν την κόρη. Όπως ο μύθος λέει ο Κάδμος αναζητώντας την αδελφή του έφθασε στους Δελφούς, και εκεί το μαντείο του είπε να ακολουθήσει μία αγελάδα και να χτίσει μία πόλη, όταν το ζώο θα σταματήσει να ξεκουραστεί. Σύμφωνα με την παράδοση, η αγελάδα σταμάτησε στο σημείο όπου κτίσθηκε αργότερα η Ακρόπολη, τα Καδμεία.

Ο Κάδμος έπειτα κατευθύνθηκε προς τη Θράκη, όπου και έγινε ευνοϊκά δεκτός από τους κατοίκους. Στη συνέχεια πέρασε στο νησί της Σαμοθράκης, στα μυστήρια της οποίας μυήθηκε. Εκεί παντρεύτηκε την αδελφή του Δάρδανου και του Ιασίωνα, την Αρμονία, παιδιά του Δία και της κόρης του Άτλαντα Ηλεκτρυόνης. Είναι μάλιστα ο πρώτος γάμος στον οποίο παρευρέθηκαν και θεοί (Διόδωρος, Ε, 49, 1).

Η συνέχεια του μύθου βρίσκει τον Κάδμο να ιδρύει την πόλη των Θηβών καθιστώντας την ένα από τα κέντρα λατρείας των Καβείρων, που στη Σαμοθράκη είναι γνωστοί ως Μεγάλοι Θεοί της Σαμοθράκης. Ο χαρακτήρας της λατρείας ήταν διονυσιακός και σε σχέση με την κορυφαία θεά Δήμητρα Καβειραία, η οποία στη Θήβα ταυτιζόταν με την Ευρώπη, που το όνομά της παραπέμπει σε θεότητα της βλάστησης. Όσο για την επωνυμία της θεάς ως Καβειραίας, αυτή οφείλεται προφανώς στο γεγονός ότι παρευρέθηκε στους γάμους του Κάδμου και της Αρμονίας, όπου και ερωτεύτηκε τον Ιασίωνα.(Υπάρχουν και άλλες εκδοχές γι’ αυτόν τον έρωτα και την ένωση του Ιασίωνα και της Δήμητρας. Αν, μάλιστα, λάβουμε υπόψη μας ότι αργότερα ο Ιασίωνας παντρεύτηκε την Κυβέλη από την οποία απέκτησε ένα γιο, τον Κόρυβα, αντιλαμβανόμαστε ότι οι σχετικοί με αυτές τις θεότητες μύθοι κάνουν κύκλους, παραλλάσσουν ονόματα, όχι ουσίες).

Οι Μεγάλοι Θεοί της Σαμοθράκης παραδίδονται με τα μυστικά ονόματα Αξίερος, Αξιόκερσος, Αξιόκερσα, Καδμίλος. Στην εποχή του Ελλάνικου ο Κάδμος των Θηβών ταυτίστηκε με τον Καδμίλο και η Κόρη Καβιρία με την Αρμονία, γνωστή στη Θεογονία του Ησιόδου.

Υπάρχουν αρκετοί μύθοι γύρω από τα κατορθώματα του Κάδμου. Σκότωσε το Δράκο, ο οποίος φύλαγε την πηγή Αρεία γειτονικά της Θήβας. Ο δράκοντας όμως ήταν γιος του Άρη και της Νύμφης Τέλφουσας κι έτσι ο Κάδμος υποχρεώθηκε να υπηρετήσει ως δούλος τον Άρη για ένα χρόνο.  Με εντολή του θεού ή με συμβουλή της Αθηνάς, σύμφωνα με άλλους μύθους, ο Κάδμος έσπειρε τα μισά δόντια του δράκου σε οργωμένο χωράφι και από τη γη φύτρωσαν άγριοι πολεμιστές που ονομάστηκαν Σπαρτοί. Με ένα έξυπνο σχέδιο του Κάδμου αυτοί αλληλοεξοντώθηκαν και επέζησαν μόνο πέντε, (Χθόνιος, Εχίων, Υπερήνωρ, Πηλωρός, Ουδαίος).  Από αυτούς τους πέντε προήλθαν οι αριστοκρατικές οικογένειες των Θηβών, οι οποίες ονομάζονταν Σπαρτοί.

Σαν ανταμοιβή ο θεός του έδωσε για σύζυγό του την κόρη του, Αρμονία. Ο Κάδμος δώρισε στη γυναίκα του ένα πέπλο φτιαγμένο από την Αθηνά κι ένα περίφημο περιδέραιο, γνωστό σαν το περιδέραιο της Αρμονίας, έργο του Ηφαίστου.